|
Frankrijk is het culturele centrum van Europa. In elegante 'salons' debateert men over kunst, literatuur, mode en een goede keuken. De rol
van de vroyw wordt interessanter.
Engeland beheerst de handel en de wereldzeeën. Intellectuelen maken daar het 'coffeehouse' tot ontmoetingespunt, want van het saaie hofleven rondom Queen Anne moeten
ze niets hebben.
Beeldjes van Saksisch porcelein.
Rococo. madame de Pompadour [maîtresse van Lodewijk XV].
Hofkapper van Marie Antoinette, Léonard, was even beroemd als haar modiste: Rose Bertin.
1702. Erfstadhouder Willem III overlijdt kinderloos. De vorst van Nassau-Dietz (afstammeling van Willem de Zwijger) erft de prinsentitel.
1712 - 1713.
Vrede van Utrecht
1713. Pest in Wenen
Maria Sibylla Merian (1647-1717) is de belangrijkste en meest invloedrijke natuurhistorische tekenaar die in de zeventiende eeuw in
Nederland werkzaam is geweest. Zie Mariasibyllamerian.nl.
1723 - 1798. Caetje Mulder [ Kaatje Mossel
]. Leidt vanaf haar vijftiende toen zij al niet meer 'eerbaar' was, een nogal avontuurlijk leven samen met haar onafscheidelijke vriendin Cornelia Swenke, alias Ruige Keet. Argeloze mannen worden [financieel] uitgekleed en de binnenstad van Rotterdam wordt regelmatig op stelten gezet. Ze schoppen het zelfs tot gunstelingen van de Prins van Oranje. Kaat en Keet komen na een onderzoek van de Gecombineerde Vergadering naar de 'Oranjegezinde troebelen' in het gevang terecht. Als na een paar jaar de schrijver Willem Bilderdijk Kaats advocaat wordt is ze snel vrij, maar haar veerkracht is door het slopende verblijf voorgoed gebroken. Zie boek
1732. Nadat zeeman Hilbert - kapitein, kaper in staatsdienst en grote liefde van Kaatje van Brecht
- na tien jaar Madagasca schatrijk terugkeert naar Blokzijl, komt hij te laat voor de inmiddels ook
welgestelde Kaatje Brecht. Zij is in de maand september eerder in het jaar overvallen, beroofd en later bezweken aan haar ernstige verwondingen.
Behalve het geld en vele kostbaarheden namen de rovers ook Kaatje's receptenboeken
mee. De daders worden nimmer gevonden, maar wel duiken er later in de Zuiderzeesteden regelmatig recepten op, die aan Kaatje worden toegeschreven. Hilbert keert terug naar zijn eiland en vestigt zich voorgoed op Madagascar.
Februari 1735. Voor de monding van de Schelde bij Vlissingen vergaat het VOC-schip 'Het
Vliegend Hert'.
het strandde op een zandbank, kwam los, dreef met de stroming mee en zonk uren later. Alle 265 bemanningslden komen om het leven. Met de ondergang verdwijnen ook duizende ongerigistreerde munten [zilveren ducatons] die meegesmokkeld waren door de 'hoge heren' van de compagnie.
1735 - 1738. De Zweedse arts en natuuronderzoeker Carolus Linnaeus
verblijft, mede aangetrokken door de Hortus Botanicus in Amsterdan, drie jaar in Nederland. Verricht baanbrekend werk op het gebied van plantensystematiek.
1742
. Anders Celsius (1701-1744) ontwerpt de Celsiusschaal, in de meeste landen de standaardschaal voor de temperatuur.
1745. Vanaf dit jaar laat de Pruisische keurvorst Frederik
de Grote in de tuinen van zijn paleis Sanssoucis in Potsdam bijzondere waterwerken bouwen. Onder de terrassenaanleg die o.a. kolengestookte kassen bevat, waar al vroeg in het jaar druiven en vijgen
kunnen worden geoogst.
1747. Willem IV wordt erfstadhouder van alle gewesten, welke waardigheid vanaf dat tijdstip ook op vrouwen kan overgaan.
1748. Kanaalgravers
stuiten bij toeval op overblijfselen van Pompeii. Vrijwel onmiddellijk wordt er georganiseerd naar kunstwerken gezocht om de musea van de koningen van Napels te vullen. Men concentreert zich op de
overblijfselen van het Forum, de theaters en de grootste huizen ( > 1860)
1748. Doelistenbeweging in Amsterdam
1749
. Benjamin Franklin construeert de eerste bliksemafleider.
1749. Oudst bewaarde verwijzing naar Fries wintervermaak : schaatsen langs elf Friese steden. In 1749 dicht volksdichter B.
Bornius Alvaarsma: 't is Pier, die ellef steeden van Vriesland op een dag heeft in het rond gereden'.
1750. Bach overlijdt.
1751
. Willem V wordt de eerste onbenoemde stadhouder. Dit is de stamvader van onze koningin.
1752. Benjamin Franklin (1706-1790) toont voor het eerst middels een vliegerproef aan dat de
bliksem een elektrisch verschijnsel is.
1763. Strenge winter. In Amsterdam rijdt men met arresleeën rond op de Amsterdamse grachten.
1766-1776. In deze
periode laat markies De Girardin op zijn landgoed Ermenonville ten noorden van Parijs een park inrichten als een 'anti-Versailles'. Kronkelende paadjes en quasi natuurlijke waterpartijen. De kasteelheer
liet zich inspireren door het dictum 'terug naar de natuur' van de filosoof Jean-Jacques Rousseau.
1769. Stoommachine [ James Watt ]
1778
. Jean Jacques Rousseau [ 1712 - 1778 ] overlijdt en wordt op het landgoed van markies de Girardin begraven.
1783
. Vulkaanuitbarsting Laki
1783. Vrede van Versailles.
1787. Goejanverwellesluis.
1788. Eerste ballonvaart door Montgolfiere
1789
. Robespierre wordt tot lid van de nationale Vergadering gekozen.
Jacobus Cornelis Boldoot begint een apotheek op de Nieuwezijdsvoorburgwal in Amsterdam. Aldaar maakt hij o.a. het op alcohol
gebaseerde geneesmiddel Keuls water [Eau de Cologne] onder zijn eigen naam: goed tegen migraine en andere kwaaltjes.
14 juli 1789. Geruchten doen de ronde dat troepen zich concentreren
bij Versailles. In reactie daarop bestormen Parijzenaars de gehate oude staatsgevangenis, de Bastille. Franse Revolutie ontvouwt zich.
1791. Nieuwe Franse grondwet, waarbij volgens het
stelsel van Montesquieu de drie staatsmachten worden gescheiden. Aan de nieuwe constitutie gaat een beginselverklating vooraf: la déclaration des droits de l'homme et du citoyen, waarin de 18e
eeuwse ideeën, vooral die van Rousseau en Montesqieu, tot uiting komen.
1792. Eli Whitney, een lange jongeman van 27, rechtenstudent met twee rechterhanden, prutselt in acht maanden
tijd een katoenzuiveringsmachine in elkaar. Een klein kistje dat op één dag meer katoen kan reinigen, dan een slaaf met de handen in vele maanden. Hey nieuw verspreid zich als een vuurtje en op een nacht
in juni verbreekt een plotesling geraas en het kraken van versplinterd hout de nachtelijke stilte. Het kistje wordt gestolen. Hij begint opnieuw, maar zijn werkplaats en machines worden door brand
verwoest. Als de Amerikaanse regering besluit om zelf musketten te gaan maken i.p.v ze te importeren ziet hij opnieuw een kans. Hij verwerft met financiële steun van vrienden een contract voor 10.000
musketten en brengt met zijn produktiemethode een omwenteling teweeg door elk onderdeel volgens een nauwkeurig standaardmodel te fabriceren, waardoor er voor de arbeiders geen bijzondere scholing meer
nodig is.
Begin 1793. Citoyen Louis Capet (Lodewijk XVI) wordt wegens hoogverraad door de Nationale Conventie ter dood veroordeeld en onthoofd.
17 oktober 1793
. Marie Antoinette wordt middels de guillotine onthoofd.
28 juli 1794. Robespierre wordt met zijn voornaamste medestanders per guillotine ter dood gebracht
1795
. Franse troepen en uitgeweken patriotten trekken Nederland binnen. Stadhouder Willem V wijkt uit.
1798. Twee staatsgrepen in één jaar.
9 november 1799. Napoleon, teruggekeerd uit Egypte en op zijn tocht naar Parijs door de gewone bevolking overal geestdriftig toegejuicht, brengt middels een staatsgreep het
Directoire ten val en roept zichzelf uit tot eerste consul. Begin Napoleontische tijd (-1815).
1799. Aloys Senefelder, toneelschrijver in München, 'ontdekt' de steendrukkunst
(lithografie) in zijn zoektocht naar een goede en goedkope manier om zijn toneelstukken te reproduceren. Na llerlei proevne komt hij er achter dat vet zich niet met water mengt.
1799. Victor, een 'wolfskind' wordt bij het Franse Aveyron ontdekt.
 Boeken/geschriften
Sara Burgerhart - E. Wolff en A. Deken [1782],
Hubert Cornelisz. Poot, Justus van Effen, Pieter Langendijk,
Francois-René Chateaubriand [1768-1848], Franse pionier van de geëngageerde literatuur [poltitiek en idealistisch-christelijk ?].
Eerste encyclopedie van Diderot, eerste modetijdschrift 'The Ladies Magazine', eerste woordenboek engels [Samuel Johnson], eerste echte roman: Pamela
A Journal of the Plague year
- Daniel Defoe [1722]. 'Oogegetuige' vertelt over de pest in het Londen van 1665, A modest Proposal - Jonathan Swift [1729]. Sarcastisch voorstel om de armoede van de Ieren op
te lossen door hun kinderen als vlees te serveren aan de Engelse rijken, A Vindication of the Right of Woman
- Mary Wollstonecraft. Revolutionair theoretisch werk, An Essay on the History of Civil Society - Adam Ferguson [1767], Baron von Munchhausen
- R.E. Raspe [1786]. Leugenbaron vertelt o.m. van een reis naar de maan, Caleb Williams - William Godwin [1794], Candide - Voltaire [1759]. Reizende jonge
optimist verdert zich over onrecht en ellende, Der blonde Eckbert - Ludwig Tieck [D, 1797], Emile ou de l'Education
- Jean Jacques Rousseau [1762]. Over de opvoeding van een jongen, Die Leiden des jungen Werthers - D, Johan Wolfgang Goethe [briefroman - 1774], Ferdinand en Constantia
- Rhynvis Feith [1785], Gil Blas de Santillane - Lesage [1715 ?], Gulliver's Travels - Jonathan Swift [1726].
Vierdelige politieke satire over een schipbreukeling die tussen dwergen, reuzen, doorgedraaide wetenschappers en edele paarden de domheid van zijn eigen wereld leert kennen, Hermann und Dorothea
- J.W. von Goethe [1797], Historie van Mejuffrouw Sara Burgerhart - dames Wolff en Deken [briefwisselings-roman - 1782], Julia - Rhynvis Feith [1783],
Julie ou La Nouvelle Héloïse - Jacques Rousseau [briefwisselings-roman - 1761], Letres Persanes (Frankrijk, Montesquieu, 1721), Lyrical Ballads
- William Wordsworth [1798], Manon Lescaut [Histoire du Chevallier des Grieux et de Manon Lescaut] - Antoine-Francois Prévost d'Exile [1731], Manuscrit trouvé a Saragosse
- Jean Potocki [zeer bijzonder boek. In zijn dagen ongepubliceerd ], Moll Flanders - Daniel Defoe [1722]. Een hoer, dief en onderneemster boekstaaft haar leven,
Paul et Virginie - Bernardin de St. Pieree [1787], Pride and Prejudice (GB, Jane Austin), Reineke Fuchs - Goethe [D, 1794], Reliques of ancient English Poetry
- Bishop Thomas Percy [1765], Robinson Crusoe (GB, Daniel Defoe, 1719). Een zeeman overleeft op een aanvankelijk onbewoond eiland, Schrifte und Briefe
- Georg Christoph Lichtenberg, Stimmen der Völker in Liedern - Herder [1778], The Castle of Otranto - Horace Walpole [1764]. Griezelverhaal, The
Fortunes and Misfortunes of the Famous Moll Flanders - Daniel Defoe [1722], The Italian - Ann Radcliff [1797], The Monk/De Monnik
- Matthew Lewis [1796]. Gothic novel. Klassieker. Monnik Ambrosio sluit pact met de duivel. Wekte bij verschijnen een enorm schandaal. Staat vol met incest, moord,
foltering en duistere seks, 'The Rime of the Ancient Mariner' - Samual Taylor Coleridge [1798], Tom Jones (GB, Henry Fielding), Tristram Shandy
- Lawrence Sterne [1760-1767]. Schelmenroman - pseudo-autobiografie met onverwachte wendingen, Wilhelm Meisters Lehrjahre - Goethe [1795]. Ontwikkelingsroman,
Te lezen:
Beschaven! - Letterkundige genootschappen in Nederland 1750 - 1800
Door Marleen de Vries, 476 pagina's. ISBN 90 75697 40 X
 
Toneel
De Spiegel der vaderlandsche Kooplieden - P. Langendijk [zeden-blijspel. Het door weeldezucht verslapte
geslacht van de 18de eeuw wordt geplaatst tegenover de degelijke en krachtige 17de-eeuwse kooplieden, 1756], Het wederzijdse Huwelijksbedrog - P. Langendijk [intrige-blijspel, 1712],
Minna von Barnhelm oder das Soldatenglück - Lessing [D, 1767], Nathan der Weise/Nathan de Wijze -
Gotthold Lessing [Duitsland, 1779]. Met als thema het ware geloof. Over het jodendom, het christendom en
de islam. Speelt zich af tijdens de kruistochten met allerlei verwijzingen naar de oudheid, waarbij hard uitgehaald wordt naar de drie religies.
Muziek
In de 18e eeuw wordt veel kerkmuziek gecomponeerd, maar ook veel opera's en vooral talloze instrumentale kamermuziekstukken. Beroepsorkesten waren klein en staan voornamelijk onder contract bij
vorstenhoven. Polyfone muziek, d.w.z. muziek van enkele zelfstandige stemmen tegelijk, zoals canon en fuga, bereikt een hoogtepunt in de werken van Handel en Bach. Na 1850 wordt de polyfonie verdrongen
door een iets luchtigere stijl: sonate, strijkkwartet en symfonie. Vooral Haydn en Mozart zijn hier vertegenwoordigers van.
De bruiloft van Figaro
[1766] - Mozart, Orfeo [1762] - Opera van Von Glück, Il Filosofi Immaginari [1779] - Giovanni Paisiello. Favoriete opera van Catherina de Grote, speciaal geschreven voor het theater
van de Hermitage,
Castraat Farinelli beleeft gouden tijden (zie film Farinelli - Il Castrato uit 1994).
In the music of this period there was again what amounts to a revolution against the musical trends of the
preceding (or Baroque) era. To be sure, there is not a set date on which one might remark that here the
revolution began. But one can see its beginnings in the music of the great transitional composer Carl Philipp
Emanuel Bach, the emergence of the Galant style, as well as in the products of the musicians who came to be known as the Mannheim School (Johann Stamitz, etc.).
Op muziekgebied worden Duitsland en Oostenrijk belangrijker dan Italië. Vooral instrumentale muziek.
Kerkmuziek en oratoria zijn uit. Met de dood van Johann Sebastian Bach (1750) wordt de Barok-periode afgesloten.
Kamermuziek in brede kringen van de adel en gegoede burgerij. Menuet
Briefly, the characteristics of classicism are a concern for musical form with a greater emphasis on clarity
with more concise melodic expression and clarity of instrumental color. The compositions of Franz Joseph Haydn and Wolfgang Amadeus Mozart, in particular, exemplify the concepts of Classicism. This era
culminated in the early music of Ludwig van Beethoven.
Kolven.
In Amsterdam alleen al zijn er in 1792 216 kolfbanen. De geschiedenis van het kolven gaat terug tot de
Middeleeuwen. Albrecht van Beieren, regent over Holland, Zeeland en Henegouwen, gaf de Haarlemmers in 1390 het recht 'ten eeuwigr dage' te kolven op een stuk grond in de Haarlemmerhout.
De Revolutie brengt een wijziging in de mode. De luxe van het 'ancien régime' maakt plaats voor eenvoud en
'gelijkheid'. Bij de vrouwen verdwijnt de wijde rok (panier) en het hoge kapsel en neemt men de mode uit de
Romeinse Keizertijd als voorbeeld (opgravingen Pompeji) . Bij de mannen wordt de 'culotte' vervangen door een nauwsluitende 'pantalon' en verdwijnt de staartpruik.
1600 < > 1800
Verwijzingen/sporen naar de 18e eeuw
 Adel in Friesland 1780 - 1880 - Yme Kuiper. Uitgever Wolters-Noordhoff/Egbert Forsten. ISBN 9062431305
De ontdekking van het Reizen - Europa in de vroegmoderne Tijd
Door Antoni Maczak, Uitgeverij het Spectrum, 470 blz. [1978/1999]
Een pront wijf, een mager paard en een zoon op het seminarie. Aanzetten tot een integrale geschiedenis
van oostelijk Noord-Brabant 1779 - 1914. J.A. van Oudheusden en G. Trienekens [redactie]. Stichting Brabantse Regionale Geschiedbeoefening, 1993. ISBN 9072526201
Goethezeitportal - informatie over de tijd van Goethe
 Het aanzien van een millennium - W. Velema
Kroniek van historische gebeurtenissen van de Lage landen 1000-2000
Journal meiner Reise im Jahr 1769 - Johann Gottfried Herder
De Duitse filosoof Herder [1744-1803] was predikant te Riga, maar verliet zijn ambt en vertrok per zeilschip naar Nantes. Herders ideeën beïnvloedden Goethe en de Sturm ind Drang-beweging.
 Kaat Mossel - Dieuwke Winsemius
Kaat Mossel (Ceat Mulder, 1723 - 1798) was en Rotterdamse mosselverkoopster tijdens de Franse tijd.
Ondanks haar beroep als keurvrouw, een officieel stadsambt, wierp zij zich op de barricaden in het toenmalige rumoerige Rotterdam. Toen de twisten tussen Oranjegezinde en patriotten vaak tot opstootjes
leidden, speelde zij een belangrijke rol in de Rotterdamse Oranjepartij. Ze zette regelmatig demonstraties op
touw tegen de patriottische regenten. In1784 werd ze daarvoor gearresteerd en overgebracht naar de
gevangenispoort in Den - Haag. Justitie eiste tien jaar eenzame opsluiting. Geld voor een advocaat had Kaat
Mossel niet, maar de jonge dichter - advocaat mr. Willem Bilderdijk nam pro Deo de verdediging op zich. En met succes, na drie jaar(!) werd zij vrijgesproken. Was Kaat in een boevenwagen naar Den - Haag
gebracht, na de vrijspraak werd zij door een erewacht opgewacht en op Huis ten Bosch door Willem de vijfde ontvangen. Het was een bijzonderheid dat Kaat Mossel aanwezig was op het Scheveningen strand,
zij zijn gedwongen vertrek in 1795.
Mnauscript gevonden te Zaragoza
Eerste volledige editie, naar de oorspronkelijke manuscripten samengesteld en voorzien van een nawoord door RenéRadrizzani. Vertaald door Jan Versteeg. Wereldbibliotheek, Amsterdam 1992
Manuscrit trouvé a Saragosse - Jean Potocki
Bezorgd en ingeleid door Roger Caillos, Gallimard, Amsterdam 1958
Op het verkeerde pad - Georganiseerde misdaad in de Noordelijke Nederlanden, 1650 - 1800
Uitgegeven door bert Bakker. ISBN 9035113195
Touring the Low Countries - Accounts of British Travellers
Door Kees van Strien, Amsterdam University Press, 428 blz. [1999]
|
