|
Overgang van renaissance naar barok.
De zelfbewuste Christina van Zweden draagt in het openbaar mannenkleren.
Tuinarchitect Le Nôtre
Lebrun, décorateur van Versailles en het Louvre.
Privileges op het maken van pruiken, laarzen en meubels in het Frankrijk onder Lodewijk de Veertiende [A.P.D.R. = au privilège du roi].
'Vrouwenspuit' = zestiende-eeuws voorbehoedsmiddel. Werd ook gebruikt tegen 'minnepijn'. Dit laatste kon bij gebrek aan een man besteden worden met een pharmaceutisch lavement met de zogenoemde
vrouwenspuit in samenhang met matig slapen en enige zelfdiscipline met behulp van de Bijbel. Zie b.v. het schilderij 'Doktersbezoek' van Jan Steen. Minnepijn was ook een favoriet onderwerp in vele
toneelstukken, waarbij alleen de 'dokter' hulp kon bieden.
Stadspompen/dorpspompen worden aangelegd.
1600. Slag bij Nieuwpoort
1607. Zeer strenge winter. Zelfs de Theems is bevroren.
13 januari 1609. Bank van Amsterdam, ook wel Wisselbank genoemd, opent haar deuren. Een
bank 'alwaer een yegekijck zijn gereede penningen zal vermogen te brengen om van dezelve te mogen disponeren nae zijn geliefte'. Voor de Bank van Amsterdam stond gedeeltelijk de staatsbank van Venetië
model.
1609 - 1621. Twaalfjarig Bestand. Republiek bestaat de facto
1619. De jezuiet Philips de Berlaymont publiceert een in het Latijn gestelde handleiding voor
de kerststal. In zijn ogen bestond de stal uit een vervallen huis met aan het strodak een ster. De jezuieten hebben de verbreiding van de kerststal sterk bevorderd. Ze zagen de kerststal als een
ideaal anti-protestants wapen bij de Contra-reformatie, een uitstekend middel om de menswording van God voor het gewone volk aanschouwelijk te maken. Vanuit Spanje raakte het gebruik bekend in Italië
(pastori), Frankrijk (santons uit de Provence), Zuid-Duitsland (Krippen) en verder.
Een kerststal wordt doorgaans gemodelleerd naar het kerstverhaal, zoals te lezen bij Lucas en Mattheüs. Daar zul
je tevergeefs naar de os en de ezel zoeken. Die zijn later toegevoegd door interpretatie van het Oude testament. Door de profeet Jesaja wordt op hun aanwezigheid gewezen: "Een os kent zijn bezitter en
een ezel de kribbe van de heer".
De koningen komen alleen voor bij Mattheüs. Dat het om drie koningen gaat wordt afgeleid uit de meegenomen geschenken: goud, wierook en mirre (balsemolie).
1618-1619. Synode van Dordrecht
1618-1648. Dertigjarige Oorlog. Verwoest het land en kost een derde van de bevolking van het Duitse rijk het leven.
1619.
Batavia wordt gesticht door Jan Pietersz. Coen
Op 12 mei 1619
spreekt een speciaal gevormde 'generaliteitsrechtbank' in de Rolzaal van het Binnenhof het doodvonnis uit over landsadvocaat Oldenbarnevelt. Op 13 mei
wordt hij op het Binnenhof, mede na een door het publiek opgezegd 'Onze Vader', onthoofd. Ook worden twee vingers afgehakt. Zijn bloed wordt door het opdringende volk in neusdoeken gedrenkt en/of in handjes zand opgeraapt.
November 1619. Het VOC-schip Nieuw Hoorn kwam op weg naar Indië op 19 november 1619 ellendig aan zijn einde. Brand in de kruitkamer leidde
tot een explosie waarbij het schip letterlijk uiteen spatte in 'hondert duysent stucken'. Schipper Willem Ysbrantsz Bontekoe overleefde de ramp op wonderbaarlijke wijze
1621.
Hugo de Groot ontsnapt in een kist
1625. Frederik Hendrik stadhouder.
1628. Piet Heyn verovert de Zilvervloot.
1629.
Frederik hendrik verovert Den Bosch.
1632. In januari 1632 hielden twee internationaal bekende wetenschappers, Caspar Barlaeus en
Gerardus Vossius, hun inaugurele redes in het Athenaeum Illustre
- de illustere school - die gevestigd was in de Agnietenkapel [deze school wordt algemeen beschouwd als de voorloper van de Universiteit van Amsterdam]
1637. Toppunt
tulpenbollengekte. De moeilijk te kweken Semper Augustus, een roodgele gevlamde tulp, behoort tot de kostbaarste. In januari wordt er een verkocht voor tienduizend gulden [het jaarinkomen van
een timmerman is tweehonderd gulden; Rembrandt kreeg zestienhonderd gulden voor het schilderen van de Nachtwacht]
1639. Slag bij Duins.
1641.
Stichting handelsnederzetting Deshima
1643. Evangelista Torricelli komt met de kwikbarometer.
1644. Nederland verliest Brazilië
1647.
Willem II stadhouder
1648. Vrede van Munster, einde Tachtigjarige Oorlog.
1650.
Begin stadhouderloos tijdperk. Aanslag op Amsterdam. Descartes in het ijskoude Stockholm aan longontsteking bezweken [ hij was daar de filosofieleraar van koningin Christina ]. Later begraven in Parijs
1652. Jan van Riebeeck sticht de Kaapkolonie.
1653. Tijdens één
van de succesvolle zeeslagen tussen de Engelsden en Nederlanders [voor de kust van Ter Heijde].wordt het vlaggenschip van de Nederlandse vloot getroffen door één van de Engelse schepen. Hierbij sneuvelt
Maarten Harpertszn Tromp, marineopperbevelhebber en zeeheld op 55-jarige leeftijd [1598-1653].
1653. In de vroege ochtend van 16 augustus raakt het VOC-schip 'De Sperwer', op weg van Formosa naar de Nederlandse handelsnederzetting bij het Japanse Nagasaki, de koers kwijt en slaat tijdens een
zware storm te pletter op de zuidkust van het eiland Cheju in de Straat van Korea. Het zijn de eerste westerlingen die de Koreanen te zien krijgen.
1653. In Alkmaar delven opstandige
vrouwen het onderspit tegen de gemobiliseerde schutterij. De actie o.l.v. Griet Piet Scheer en Alyd de Turfvulster mag niet baten. Zij worden uiteengejaagd.
1654.
Acte van Seclusie.
1654. Bij een ontploffing van het kruitmagazijn in Delft
wordt een groot deel van de stad verwoest. Ook de 32-jarige schilder Carel Fabritius [ Rembrandt's meest begaafde leerling ] verliest hierbij het leven. Zijn atelier wordt weggevaagd en veel van zijn werk raakt verloren.
1662. Verlies van Formosa. Lodewijk XIV laat vanaf dit jaar bij zijn paleis in Versailles door André le Notre
enorme tuinen aanleggen, streng geometrisch van opbouw, maar
ook indrukwekkend vanwege de waterwerken van de 'trois fonteines'.
1665. Londen wordt getroffen door de pest [70.000 doden].
1666. Acht overlevenden van de ramp
met 'De Sperwer' (waaronder Hendrik Hamel) slagen er in om met een kleine boot uit Korea (Pyungyung, Sanchun en Kwangju) te vluchten en Nagasaki te bereiken.
1667. Tocht naar Chatham.
1672. Willem III aangesteld als erfstadhouder.
1672. Rampjaar. Moord op de gebroeders De Witt. Het land is radeloos, reddeloos en redeloos, maar de bank van
Amsterdam rimpelloos. Cato [Kaatje], dochter van de Amsterdamse koopmansweduwe Brecht Jansdochter en Joris Jorisz, kapitein ter walvisvaar, wordt geboren.
1672.
Wisselbank in Amsterdam wordt bestormd door particuliere rekeninghouders die hun geld willen opnemen. Magistraten laten de kelders openen waar het geld bewaard wordt. Het bleek er geheel onaangeroerd te
liggen, zoals het er al zestig jaar lag. De inernationale reputatie was gered en kon voorlopig niet meer stuk. Wie handel dreef met de VOC was overigens verplicht op zaken te doen via deze Wisselbank [
waardoor altijd grote omzetten ].
1673. Tulpenbollenkrach [hype]. Voor de verliezers in het 'pyramidespel' wordt een regeling getroffen (onder bepaalde voorwaarden mag men de
bollen aan de verkoper teruggeven) en er wordt een algemeen verbod op rechtszaken betreffende tulpenbollenbetalingen van kracht.
25 juni 1673. Tijdens de bestorming van Maastricht door de
troepen van de Franse koning Lodewijk XIV komt Charles de Batz de Castelmore om het leven [later wordt deze officier van de Mousquetetaires du Roi onsterfelijk als d'Artagnan
uit de roman Drie Musketiers van Alexandre Dumas].
1682. De Amsterdamse Hortus Botanicus
wordt gesticht als stadsartsenijhof of Hortus Medicus en wordt in korte tijd een wetenschappelijke trekpleister. Veel exotische planten worden aangevoerd door de schepen van de VOC. Jan Commelin en zijn neef Caspar leggen in de jaren daarna de grondslag voor een internationaaal vermaarde vakbibliotheek.
Sir Thomas Browne [ 19 oktober 1605 - 19 oktober 1682 ] - arts en humo universalis
Curieuze zeventiendeeeuwse Engelsman en typisch kind van zijn tijd. Studeerde aan de universiteiten
van Oxford, Montpellier, Padua en Leiden. Naast zijn beroep als arts thuis in alchemie, astrologie en hekserij. Kreeg faam door zijn kruistocht tegen bijgeloof. In 1646 / 1672 (rev) publiceerde hij
Pseudodoxia epidemica [ zie http://en.wikipedia.org/wiki/Pseudodoxia_Epidemica ], een onderzoek naar de vele geaccepteerde stellingen en algemeen aanvaarde waarheden, die vaak ordinaire misvattingen blijken te zijn. Boek is door Google gescand.
1685. De Amsterdamse Hortus Botanicus krijgt de eerste echte tropische kas van Nederland.
1679.
Johan Maurits van Nassau-Siegen overlijdt. Bouwheer van het Haagse Mauritshuis en gouverneur van de Braziliaanse Koloniën.
Was zijn halve leven als stadhouder van de stad Kleef in dienst van de keurvorst van Brandenburg. Omstreeks
het midden van deze eeuw liet hij rond de stad Kleef prachtige tuinen aanleggen.
1688. Willem III vertrekt naar Engeland.
1690. De moeder van Kaatje van Brecht
overlijdt. De inmiddels achtienjarige Ka neemt als cheffin de pollepel van herberg 'In den Gouden Walvisch'
ter hand en ontpopt zich als een perfecte gastvrouw voor de kooplieden, reders en kapiteins van Blokzijl. Die, en hun vele relaties, verspreiden de roem van Kaatje's kookkunst over alle wereldzeeën.
 Zeventiende-eeuwse Boeken / Geschriften
Altaergeheimenissen - Joost van den Vondel [1645]. Poging tot verzoening rationalisme en religie, Batavische Arcadia
- Johan van Heemskerck, Chronijcke van de gantsche Wereld, ende sonderlinge van de Seventhien Nederlanden - A. van Meerbeeck [1620], De Zonnestad - Tomasso
Campanella [ over een ideale staat - een vroege vorm van eugenetica zorgt voor de volmaakte mens ], Den vermakelijken Avonturier - Nicolaas Heinsius [1695], Fabels
- La Fontaine [1668], Gijsbrecht van Aemstel - Joost van den Vondel), Het Leven van Michiel Adriaensz. de Ruyter - Geeraert Brandt [1685], Jan Klaaz of gewaande Dienstmaagt
- Thomas Asselyn [intrigeblijspel, 1682], Journaal van Hendrik Hamel - Hendrik Hamel [?], Journael ofte gedenckwaerdige beschrijvinghe van de Oost-Indische Reyse
- Willem Ysbrantsz Bontekoe [?], Moninckx Atlas - Commelin & Jan en Maria Moninckx. Botanische arlas met meer dan 400 waterverftekeningen, Natuurlijke en geneeskonstige
Navorsching der Peste - Athanasius Kircher, Nederlandsche Historiën - Pieter Cornelisz Hooft, Sinnespreucken - Jacob Cats,
Scheepsjournaal - Abel Tasman, Schilder Boeck - Carel van Manders [biografieën van kunstenaars, 1604], Spaanschen Brabander
- G.A. Bredero [karakter-blijspel, 1617], Statenbijbel [1637], Warenar - Pieter Cornelisz Hooft [karakter-blijspel naar Auluraria van Plautus, 1616],
 A Brief Character of the Low-Countries
- Owen Felltham [18 drukken en meest gelezen tekst over Nederland], Contes de ma Mère l'Oye - Charles Perrault, Der abenteuerliche Simplizissimus - Von Grimmelshausen [1668],
Don Quichotte de la Mancha - Miguel de Cervantes Saavedra [1605-1615 - waarin een confrontatie tussen de onpraktische idealist Don Quichotte en de zijn eigen
belang zoekende realist Sancho Panza], L'Avare - Molière [karakter-blijspel, 1668], Le Cid - Pierre Corneille [1637], Les précieuses ridicules - Moliere [1659],
Oroonoko - Alpha Behn [1688]. Slavenepos, Paradise Lost en Paradise Regained - John Milton [respectievelijk de zondeval van
de mens en de overwinning van Christus over Satan], Philosophiae Naturalis Principia Mathematica -
Isaac Newton [1687]. Invloedrijk wetenschappelijk werk, waarin Newton zijn drie beroemde hoofdwetten en zijn zwaartekrachttheorie ontvouwt, Simplicissimus
- Hans Jakob von Grimmelshausen [1699]. Schelmenroman - dolende held in de dertigjarige oorlog, Tartufe - Molière [karakter-blijspel, 1664], The tempest
- Shakespeare [1611]. Komedie over schipbreukelingen op een betoverd eiland, The Whole Book of Psalms - ?,
Weekblad Mercure Galant [reeds in 1673]
Muziek uit de zeventiende eeuw
 Schütz o.a. Musikalische Exequien
John Dowland [ 1563 - 1626 ] - Engelse zanger, luitist en componist
Zijn bekendste werk is het lied 'Flow my tears', ook wel bekend als Lachrimae. In Dowlands muzikale carriere was melancholieke muziek in zwang en hij was er een belangrijke exponent van. Zie John Dowland bij ChoralWiki.
Buxtehude, oa. de cantates
Monteverdi, o.a. Mariavespers
Vivaldi
Componist Luly aan het Franse hof.
In 1642 wordt in Venetië voor het eerst
L'Incoronazione di Poppea van Claudio Monteverdi opgevoerd [verhaal speelt tijdens de regeringstijd van keizer Nero in het Rome van de eerste eeuw na Christus).
Music of the Baroque Era (1600-1750) was characterized by vastness of proportion, rich counterpoint,
great splendor and a highly ornamented melodic line. There is a breaking away from the severity of Medieval and early Renaissance music with emphasis on the use of great vocal and instrumental color.
Secular music is now as much in evidence as liturgical music.
The harpsichord music of Johann Sebastian Bach, Francois Couperin, and Jean-Philippe Rameau, as well
as the instrumental music of George Frideric Handel, Antonio Vivaldi, Arcangelo Corelli and Johann Sebastian Bach epitomize the precepts of the Baroque.
Toneel
Cymbeline [Kimbelijn] - Shakespeare, Warenar
- P.C. Hooft. Komedie die met veel succes in 1617 in premiere ging. De hoofdpersonen, de oude warenar en zijn dochter Klaartje, laten zich
door hun hartstocht voor het slijk der aarde en de genoegens van het leven zozeer keiden, dat ze iedere verhouding uit het oog verliezen.
Het tragische verhaal over het leven en de dood van dokter Faustus - toneelstuk door Christopher Marlowe (1604). Basisverhaal
werd een klassieker in vele poppenkastvoorstellingen.
Rages: verzamelen in rariteitenkabinetten - zie hieronder Universiteit van Utrecht en Alida Withoos
1500 < > 1700
Verwijzingen/sporen naar de zeventiende eeuw
Abel Janszoon Tasman - zeevaarder-ontdekkingsreiziger in dienst van de VOC
Zette o.a. Tasmanië, Nieuw-Zeeland, Tonga- en Fiji-eilanden op de wereldkaart, geboren 1603 te Lutjegast,
gemeente Grootegast, provincie Groningen (NL), overleden 1659 te Batavia (Djakarta), Indonesië
Alida Withoos en haar werk - klik op Het Konstboeck van Simon Schijnvoet en vervolgens op Kunst- en
rariteitenkabinetten
Athenaeum Illustre - Elf studies over de Amsterdamse Doorluchtige School 1632/1877
Onder .redactie van E.O.G. Haitsma Mulier, C.L. Heesakkers, P.J. Knegtmans, A.J. Kox en T.J. Veen (Amsterdam, 1997)
Beschrijving van de reis door de Verenigde Nederlanden, Engeland en Frankrijk in het jaar 1683 - Balthasar Bekker.
Uitgegeven door Jacob van Sluis. Friese Akademie, 136 blz. [1999]
Dagboek Dertigjarige Oorlog [1618-1648] door Jeremias Drexel
Jeremias Drexel [1581-1638] was hofpredikant van hertog Maximiliaan I van Beieren.
De maatschappij als laboratorium van de wetenschap
17de en 18de eeuw: rariteitenkabinetten (observeren, verzamelen en classificeren).
De Opuscula Hebraea Graeca Latina et Gallica prosaica et metrica
Artikel over het boek van Anna Maria van Schurman [1607 - 1678], een 'bestseller' van een ongehuwde,
geleerde vrouw [!!!] en snel door de katholieke kerk verboden boek [Index Librorum Prohibitorum]. Kan gezien worden als het schriftelijke equivalent van de populaire rariteitenkabinetten
De ontdekking van het reizen - Europa in de vroegmoderne Tijd
Door Antoni Maczak, Uitgeverij het Spectrum, 470 blz. [1978/1999]
De wereld binnen handbereik. Nederlandse kunst- en rariteitenverzamelingen 1585-1735 (Zwolle, 1992)
Door E. Bergvelt, E. & R. Kistemaker [red.]
De Wisselbank - Van Staatsbank tot Bank van de Wereld
De Wisselbank beschrijft in veertien hoofdstukken de Bank en haar centrale rol bij de ontwikkeling van
Amsterdam tot het onbetwiste economische en financiële middelpunt dat zij werd in de 17e eeuw, ook wel
'Gouden Eeuw'. Korter en krachtiger, flatterender ook, dan de Amerikaanse historica Violet Barbour deed,
laat zich die ontwikkeling niet samenvatten: 'If in earlier centuries all roads led to Rome, in the 17th century
all roads led to Amsterdam, the economic capital of Europe'. En ook: 'Suddenly, as it seemed, the City was
there.' Het jaar 1609 is een belangrijk jaar uit de geschiedenis van Nederland. Al in de eerste maand werd
de Amsterdamse Wisselbank opgericht. Een bank die, toen volstrekt onvoorzien, grote wereldfaam zou krijgen. Met recht kan men het eerste decennium van de 17e eeuw bestempelen als de wieg van
Amsterdam Financieel Centrum, met als hoogtepunt de oprichting van de Wisselbank.
Samensteller Marius van Nieuwkerk; Sonsbeek Publishers; 194 pagina's; januari 2009
Geuzenlied van Johan Beets - Geuse corfje, Gebrandt op Sinte Maartens avondt 1639
Het bezingt de slag bij Duins (the Downs) in 1639, waar de vloot [olv Tromp] van de Republiek de Spaanse Armada een belangrijke nederlaag toebracht.
Het Generaliteits Kruitmagazijn aan de Schie bij Delft 'Het Kruithuis' [ boek ]
,,...Delft, maandagochtend 12 oktober 1654 ongeveer kwart over tien. Cornelis Soetens, beheerder van het
kruitmagazijn van de Staten van Holland tussen de Geerweg en de Doelenstraat, vlak bij het voormalige
Clarissenklooster, maakte zich klaar om twee pond kruit te gaan halen. De meeste Delftenaren wisten niet
dat dit magazijn , dat de toepasselijke naam Secreet van Holland droeg, bestond. (...) Op het moment dat
voor Soetens de laatste momenten van zijn aardse leven vervlogen, lag daar ongeveer 80.000 á 90.000 pond buskruit klaar voor gebruik. Na de sleutels te hebben gepakt, ging hij op weg naar beneden. Wat
daarna precies gebeurde zal altijd gissen blijven. (...) Zeker is dat er iets vreselijk misging...''
Een waar inferno was het gevolg: te midden van enorme vuurzuilen vlogen brokken steen en menselijke delen door de lucht. De donderslagen zouden zelfs op Texel zouden zijn gehoord. Waar een paar tellen
geleden het magazijn had gestaan, bevond zich nu een krater van vijf meter diep en in honderden meters omtrek stond geen gebouw meer overeind. Mensen die de restanten kwamen bekijken konden ,,...sonder
krimping des gemoets en smelting des herte 't selve niet besichtigen...''.
PC Hooft: Warenar - Geld en liefde in de Gouden Eeuw
Samengesteld door Lia van gemert en Matijke Meijer Drees
Op het verkeerde pad - Georganiseerde misdaad in de Noordelijke Nederlanden, 1650 - 1800
Uitgegeven door bert Bakker. ISBN 9035113195
Rariteitenkabinetten - Koninklijke Bibliotheek
Universiteitsmuseum Utrecht - nagebouwd acttiendeeeuws rariteitenkabinet
|
